In de nasleep van de protesten tegen Amerikaanse interventie in Vietnam en tegen de ondernemingen die daar rechtstreeks of onrechtstreeks ook bij betrokken waren, wonnen diverse bewegingen die opkomen voor de belangen van de burgers in de jaren tachtig en negentig aan belang.

Dit gebeurde tegen de achtergrond van een aantal industriële catastrofes die wereldwijd in de belangstelling kwamen, zoals de ontploffing van een chemische fabriek van Union Carbide in het Indische Bhopal, en het zinken van de olietanker Exxon Valdez voor de kust van Alaska. Die rampen werkten geleidelijk aan een klimaat van wantrouwen tegenover de ondernemingen in de hand. Recenter zorgden de beurskrach van de technologiewaarden, de vele ontslagen bij tal van bedrijven en het faillissement van een onaantastbaar geacht bedrijf als Enron opnieuw voor een vloedgolf van twijfels over de rol van de ondernemingen in onze samenleving. Die bedrijven beginnen daar dan ook meer en meer over na te denken, niet in de laatste plaats omdat sommige beleggingsfondsen alleen nog maar aandelen van ethische bedrijven in de portefeuille opnemen.

Bedrijven nemen meer hun verantwoordelijkheid op …

Als reactie op het koelere onthaal dat veel bedrijven de jongste jaren vanwege de burgers krijgen, tonen de ondernemingen zich geleidelijk aan gevoeliger en opener voor de vragen van de maatschappij. Dat gebeurt wellicht niet zozeer vanuit echte bezorgdheid, maar omdat ze merken dat een toenemend aantal investeerders en consumenten hun beslissingen over beleggingen en aankopen onder meer ook op ethische criteria baseren. Waar zijn mijn sportschoenen gemaakt ? Wordt het industrieel afval gerecycleerd ? Is mijn wagen erg vervuilend ? Het gaat hier zeker nog niet om een algemeen verbreid fenomeen - want voor heel wat consumenten blijft de prijs van de producten zoniet het enige dan toch het doorslaggevende argument - maar er is toch sprake van een bepaalde trend. En als de consumenten zich zorgen maken om de ethische aspecten, dan doen de markten dat ook, zodat ook de bedrijfsleiders er aandacht aan beginnen te besteden. Dat grote industriële groepen uit de agro-voedingssector zich bijvoorbeeld niet wagen aan de grootschalige productie van genetisch gemanipuleerde organismen, bevestigt deze trend. En in de oliesector neemt een bedrijf als Rolyal Dutch zijn verantwoordelijkheid op door zich in te zetten voor duurzame ontwikkeling via een "sustainable development management framework" en door zijn prestaties niet alleen in economische cijfers uit te drukken, maar door ook oog te hebben voor de sociale- en de milieuresultaten. Het bedrijf werkt dus met de ondertussen bekend geraakte "tripple bottom line".

…en landen staan onder druk

Eind februari 2002 deed het Amerikaanse pensioenfonds Calpers, dat de pensioenfondsen van de Californische ambtenaren beheert, veel stof opwaaien met de aankondiging dat het niet langer wil beleggen in vier Aziatische landen : Indonesië, Maleisië, Filipijnen en Thailand. Deze landen staan nu ook op de "zwarte lijst" van Calpers, waarop eerder al de namen stonden van Pakistan, China en Venezuela. Dat een fonds zoals Calpers, dat in principe geen ethische roeping heeft, ethische en sociale criteria zoals de werkomstandigheden, de democratische basisprincipes en de bescherming van de aandeelhouders, op voet van gelijkheid behandeld met financiële criteria, zoals de puur cijferkundige prestaties van de bedrijven, is een nieuwigheid die door heel wat mensen op applaus wordt onthaald. Op basis van het door Calpers gestelde voorbeeld, dat tussen haakjes gezegd wellicht meer de Amerikaanse vakbonden zal verheugen dan de Aziatische werknemers, is het niet uitgesloten dat ook andere financiële tussenpersonen hun investeringen in bepaalde regio's van de wereld zullen herbekijken.

Sociale verantwoordelijkheid : een breed spectrum

De sociale verantwoordelijkheid van de ondernemingen gaat veel verder dan het respecteren van sociale criteria en milieunormen. Ze omvat ook de houding die het management aanneemt tegenover zijn werknemers, - het beheer van de risico's op de werkplaats -, tegenover de leveranciers - door ervoor te zorgen dat deze dezelfde criteria respecten - en tegenover de aandeelhouders. Ten opzichte van de aandeelhouders moet het management het recht respecteren om een duidelijk en transparant zicht te hebben op hun investering. In een algemene context die gekenmerkt wordt door een groeiend wantrouwen tegen grote groepen en meer bepaald tegen groepen die hun activiteiten sterk spreiden als gevolg van talloze overnames - denken we maar aan AOL Time Warner, Vivendi Universal en WorldCom - moet het management er zeker ook voor zorgen dat de aandeelhouders voldoende en voldoende duidelijk worden geïnformeerd.

Gaan ethiek en rendement hand in hand ?

Aan de ontwikkeling van ethische fondsen liggen hoofdzakelijk twee redenen ten grondslag die niet noodzakelijk contradictorisch zijn. In de eerste plaats zijn financiële tussenpersonen altijd op zoek naar nieuwe bronnen van inkomsten en dus naar nieuwe beleggingsproducten die ze aan hun klanten kunnen voorleggen. Net als de fondsen met kapitaalgarantie en de sectorfondsen vormen de ethische fondsen dan ook een aanvulling van het gamma collectieve beleggingsfondsen dat aan de beleggers wordt voorgesteld. Anderzijds beantwoordt de toenemende vraag naar dit soort producten aan de nood van een groter wordende maatschappelijke laag van de bevolking die ervoor ijvert om de publieke opinie en het politiek correcte denken te verzoenen met beleggen. Aangezien ethische fondsen momenteel nog een kleine garnaal zijn in het globale universum van de beleggingsfondsen, hebben ze alvast nog een aanzienlijke progressiemarge.

Dat het aantal ethische fondsen toeneemt, staat in ieder geval buiten kijf. Of dit ook betekent dat sociale verantwoordelijkheid gelijk staat met sterke beursprestaties is echter nog een andere vraag. Omdat het fenomeen nog maar zo lang bestaat en omdat er dus te weinig gegevens over zijn, is het niet mogelijk daar een eenduidig antwoord op te geven. Ethische fondsen boeken de jongste jaren zeer goede resultaten, maar die moeten toch wat genuanceerd worden. Hun scores waren namelijk deels te danken aan de forse koersstijgingen die de technologieaandelen - de bedrijven die in die sector actief zijn, hebben van nature uit een ethischer karkater dan pakweg de petroleumproducenten of de mijnexploitanten - tot in het voorjaar van 2000 lieten optekenen. Maar de recente vakliteratuur leert hoe dan ook dat er wellicht geen redenen bestaan om te denken dat ethische beleggingen minder goed zouden renderen dan andere. De aanhangers van ethische beleggingen hebben daar trouwens een eenvoudige verklaring voor : een onderneming die haar werknemers beter beschermt en meer oog heeft voor het milieu zal ook makkelijker haar werknemers en haar klanten behouden - een klant houden is veel rendabeler dan op zoek te moeten gaan naar nieuwe klanten - en zal minder risico's lopen dat er tegen haar gerechtelijke stappen worden gezet. Dat zal dus voor stabielere activiteiten zorgen en ook het imago van het bedrijf ten goede komen. Daardoor daalt dan weer de kapitaalkost - de kostprijs van de middelen die het bedrijf van banken en investeerders krijgt voor het uitvoeren van zijn activiteiten - en kan het bedrijf betere werknemers aantrekken en eventueel de uiteindelijke prijs van zijn producten of diensten verhogen. Dat zorgt voor betere financiële resultaten en dus ook voor een hogere beurskoers en is dus interessant voor de beleggers. Een voorbeeld geeft aan dat er voor die redenering wel een en ander valt te zeggen. Zo worden in de Verenigde Staten momenteel de autoconstructeurs Ford, DaimlerChrysler en General Motors vervolgd omdat ze enkele jaren geleden hun wagens zouden hebben uitgerust met bij toeleveranciers gekochte remsystemen waarin asbest was verwerkt Het feit dat ze terzake niet helemaal ethisch handelden, keert zich nu dus duidelijk tegen hen.

Kritisch kiezen…

Particuliere beleggers die via ethische fondsen een mooi rendement willen halen moeten zeer aandachtig zijn voor de samenstelling en de wijze van functioneren van die fondsen, want anders kunnen ze van een kale reis terugkomen. Er bestaan weliswaar een aantal gespecialiseerde onafhankelijke bureaus die zich uitspreken over het al of niet ethische karakter van ondernemingen, maar los daarvan geeft elke fondsenbeheerder daar toch een beetje zijn eigen interpretatie aan. En dat is niet eens onlogisch, want na 11 september bleek de zo vaak in het verdomhoekje gezette defensiesector toch belangrijk voor het verzekeren van onze veiligheid. En genetisch gemanipuleerde organismen kunnen voor de enen ethisch niet door de beugel, terwijl anderen er een potentiële bron in zien om de wereldgezondheid te verbeteren of om de ontwikkelingslanden een hefboom in handen te geven voor een betere toekomst. Moeten nucleaire technologie en genetische wetenschap wel in dezelfde zak worden gestoken, zoals sommige beheerders doen ? Voor de fondsenbeheerders lijkt het in ieder geval aangewezen om in dit verband zoveel mogelijk de kaart van de transparantie te trekken.

… en zoeken naar evenwicht

Commercieel gezien zal het voor de beheerders van ethische fondsen altijd interessant zijn om een fraai rendement te halen. De verleiding kan dan ook groot zijn om de selectiecriteria wat minder streng te maken en om zo de resultaten een duwtje in de rug te geven. Aan de andere kant bestaat ook het gevaar dat een beheerder die zich te strikt aan de ethische criteria houdt, daardoor het aantal aandelen en sectoren waarin hij kan beleggen te zeer beperkt. Dat leidt dan tot het gevaar dat de portefeuille onvoldoende gespreid is en te volatiel wordt, zodat ook de risico's voor de belegger aanzienlijk toenemen. En dat is niet aan te bevelen want de beurs vergoedt nooit het risico dat kan worden vermeden door diversificatie. De volatiliteit van ethische fondsen wordt dus duidelijk niet in de hand gewerkt door het ethische gedrag van de bedrijven waarin het fonds belegt, maar wel door het feit dat er minder sectoren en bedrijven in portefeuille zitten. Door het feit dat er heel wat tussenpersonen worden ingeschakeld voor de samenstelling van een ethisch fonds - denk maar aan de onafhankelijke bureaus die bepalen of een bedrijf al dan niet ethisch is - liggen de beheerskosten - waarvan een deel soms wordt teruggestort aan NGO's - ook soms hoger en dat neemt uiteraard ook een hap uit het uiteindelijke rendement.

Conclusies

Geleidelijk aan zien de ondernemingen voor zichzelf een andere en meer ethische maatschappelijke rol weggelegd. Die houding wordt in managementkringen ook niet langer weggelachen als overjaars "geitenwollensokkengedoe". De uitspraak van Milton Friedman dat de enige verantwoordelijkheid van de ondernemingen erin bestaat een zo hoog mogelijk dividend uit te betalen aan de aandeelhouders, lijkt dus stilaan haar beste tijd te hebben gehad. Om niet te worden afgedaan als een modeverschijnsel, moet de huidige trend nog wat mee bevestiging krijgen. Maar het lijkt wel die richting uit te gaan en dat betekent dat "ethiek" en "beleggen", een duo dat tot voor kort als "water" en "vuur" werd beschouwd, wellicht toch zal kunnen worden verzoend.